Dwang in de zorg is een van de meest ingrijpende maatregelen die een zorgverlener kan nemen en is daardoor gebonden aan strikte wetgeving en streng toezicht door de IGJ. Het gaat om handelingen waarbij de vrijheid van een cliënt wordt beperkt zonder of tegen diens wil. De wetgeving rondom dwang in de zorg is de afgelopen jaren ingrijpend gewijzigd.
Wetgeving rondom dwang in de zorg
Er zijn twee belangrijke wetten die dwang in de zorg reguleren. De Wet verplichte ggz (Wvggz) geldt voor mensen met een psychische stoornis die een risico vormen voor zichzelf of anderen. De Wet zorg en dwang (Wzd) is van toepassing op mensen met een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking.
Beide wetten vereisen dat onvrijwillige zorg altijd een laatste redmiddel is. Eerst moeten alle vrijwillige alternatieven zijn beproefd. Pas wanneer deze onvoldoende zijn, mag dwang in de zorg worden toegepast, en dan nog alleen onder strikte voorwaarden.
Wanneer is dwang in de zorg toegestaan?
Dwang in de zorg is alleen toegestaan wanneer er sprake is van ernstig nadeel. Dat wil zeggen: wanneer de veiligheid van de cliënt of zijn omgeving ernstig in gevaar is. Bovendien moet de maatregel proportioneel zijn: niet zwaarder dan strikt noodzakelijk.
De beslissing om dwang toe te passen moet worden genomen door een daartoe bevoegde zorgverantwoordelijke, in overleg met de cliënt en diens vertegenwoordiger. Alle dwangmaatregelen moeten worden gedocumenteerd en geregistreerd in het dossier van de cliënt.
IGJ toezicht op dwang in de zorg
De IGJ controleert actief hoe zorginstellingen omgaan met dwang in de zorg. Bij inspecties wordt gekeken of de wettelijke procedures worden gevolgd en of alternatieven voor dwang voldoende zijn beproefd. Ook de registratie en rapportage van dwangmaatregelen wordt beoordeeld.
Instellingen die onterecht of te snel dwang toepassen, riskeren maatregelen van de IGJ. De inspectie treedt ook op wanneer dwang wordt toegepast door niet-bevoegde medewerkers of zonder adequate documentatie.
Alternatieven voor dwang in de zorg
Er zijn veel alternatieven voor dwang die zorginstellingen kunnen inzetten. Persoonsgerichte benadering, waarbij de zorg aansluit bij de individuele behoeften en gewoonten van de cliënt, reduceert de noodzaak tot dwang. Ook de inzet van gespecialiseerde medewerkers en een rustige omgeving helpen.
De IGJ stimuleert zorginstellingen om te investeren in alternatieven voor dwang in de zorg. Instellingen die hierin uitblinken, worden gezien als goede praktijkvoorbeelden voor de sector. Zo draagt toezicht bij aan een humane benadering van complexe zorgsituaties.
Rechten van cliënten bij dwang in de zorg
Cliënten hebben duidelijke rechten bij de toepassing van dwang in de zorg. Ze hebben recht op informatie over de reden en duur van de maatregel. Bovendien hebben ze het recht om bezwaar te maken en een klacht in te dienen bij de daarvoor aangewezen instanties.
Een onafhankelijke cliëntenvertrouwenspersoon kan cliënten ondersteunen bij het uitoefenen van hun rechten. Zorginstellingen zijn verplicht om deze ondersteuning beschikbaar te stellen. Zo wordt de rechtspositie van kwetsbare cliënten gewaarborgd.